Çıkma Marş Motoru Alırken Dikkat: Belirti, Test, Uyum

Araç marş basmıyor ya da çalışmıyorsa, iş çoğu zaman sanıldığı kadar büyük değildir. Aynı belirtiyi aküden kutup başına, şase kablosundan röleye kadar uzanan ve çoğu birkaç dakikada bakılan bir sürü ucuz sebep de verir. Marş motoru pahalı ve sökmesi zahmetli bir parça olduğu için, kontrol listesinin en başında değil en sonunda gelmeli.

Aşağıda önce belirtiden doğru sebebe nasıl gidildiğini, sonra çıkma bir marş motoru almadan önce sağlamlığını nasıl yoklayacağınızı ve doğru parçanın neye göre uyduğunu bulacaksınız. Çıkma parçanın genel kontrolünü çıkma parça alırken dikkat yazısında topladık; burada özellikle marş motorunun kendine has tarafındayız.

Gelen ses ne söyler: tık, tık tık tık ya da tam sessizlik

Marşa bastığınızda gelen ses, ya da hiç ses gelmemesi, sorunun nerede olduğuna dair ilk ipucudur. Kesin teşhis değil, ama doğru yöne çevirir.

Tek "tık", sonra hiçbir şey

Marşa basıyorsunuz, tek bir tık geliyor ve motor hiç dönmüyor. Bu ses tek bir sebebe bağlanmaz. Aynı tıkı zayıf akü de verir, gevşemiş/oksitlenmiş bir kutup başı da, bozuk bir şase hattı da, marş otomatiğinin (selenoid) kendisi de. Yani "tık geldi, demek ki marş motoru" demek erken bir karar; bir alt bölümdeki ucuz kontrolleri hak eden klasik bir durum.

Hızlı hızlı "tık tık tık"

Marşa bastığınızda hızlı ardışık bir tıkırtı geliyor ve motor dönmüyorsa ibre daha çok güç ve bağlantı tarafını gösterir: akü büyük ihtimalle çok zayıftır, ya da bir yerde temassız bir bağlantı vardır. Burada marş motorunu söküp değiştirmek çoğu zaman boşa masraf; önce aküye ve bağlantılara bakmak lazım.

Hiç ses yok, tam sessizlik

Kontağı çeviriyorsunuz, ışıklar yanıyor ama marşa basınca çıt bile çıkmıyor; röle sesi bile yok. Bu tablo çoğu zaman bir elektrik kesintisine (atmış sigorta, kopuk ana kablo) ya da kontak kilidi/immobilizer tarafına çıkar. Burada marş motoru genellikle masumdur. Panelde immobilizer (kısaca "immo") ya da anahtar ikazı yanıyorsa bu ihtimal iyice öne geçer.

Ağır ağır, zar zor dönme

Özellikle soğuk sabahlarda marş yavaş basıyor, motoru zar zor çeviriyorsa iki ihtimal iç içedir: ya akü marş anında yeterli gücü veremiyordur, ya da marş motorunun içi (kömür/fırça, sargı) yorulmuştur. Bu ikisi göz kararıyla ayrılmaz; akü yük testi ve marş akım ölçümü ister. Kışın zorlanıp yazın düzelen marşları peşinen "kışlık" diye geçiştirmeyin; altında zayıf bir akü de olabilir, yorulmuş bir marş motoru da.

Bazen çalışıyor, bazen çalışmıyor

Aralıklı arızalar en zor teşhis edilenidir. Bir gün ilk çevirişte çalışan araç, ertesi sabah sadece tık deyip susabilir. Aralıklı davranış marş motorunun bilinen belirtilerinden biridir, doğru; ama tıpatıp aynı tabloyu gevşek/oksitli bir bağlantı da, havaya göre karakter değiştiren zayıf bir akü de yapar. Sık görülen bir örnek şu: araç soğukta sadece tık verip çalışmıyor, hava ısınınca kendiliğinden düzeliyor, takviye yapılıyor ama bir şey değişmiyor. Böyle bir durumda akü de, marş motoru da, şarj dinamosu da, kablo/şase de hâlâ masadadır. Tık sesi tek başına marş motorunu işaret etmez; bu tablo iyi bir örneği.

Bir de şu ayrımı karıştırmayın: "marş basıyor ama araba çalışmıyor" apayrı bir derttir. Burada marş motoru işini yapıyor, motoru döndürüyor; sorun ateşleme ya da yakıt tarafındadır. Marş dönüyorsa marş motorunu suçlamak yanlış kapı.

Marş motorunu suçlamadan önce: çünkü çoğu zaman suçlu o değil

Marş motoru pahalı, sökmesi zahmetli. İlk bakılması gereken yer neredeyse her zaman akü; çoğu zaman doğru yer de orasıdır. Ama akü temiz çıktığında sıra aşağıdaki ucuz sebeplere gelir. Parayı ödemeden bunları tek tek eleyin.

Önce akü

Marş motoru, yüksek akım çeken parçalardan biridir. Akü sınırdaysa, gösterge ışıkları pırıl pırıl yansa bile marş anında voltaj çöker; marş motoru turp gibi olduğu halde ya zar zor döner ya hiç dönmez. Kaba bir ölçü olarak dinlenmiş akü 12,4V üstündeyse iyi, 12,0-12,3V arası zayıf, 11,9V altı bitiktir. Bu sayılar kesin bir standart değil, başlangıç için kaba bir gösterge. Marş motoruna para saymadan önce aküyü şarj/yük testinden geçirin.

Kutup başları

Akünün kutup başları zamanla oksitlenir ve gevşer; marş motoruna giden akım kesintiye uğrar. Belirti tanıdıktır: marş bazen basar bazen basmaz, tık gelir ya da hiç ses gelmez. Çözümü parça değişimi değildir; kutup başını temizleyip sıkmak çoğu zaman yeter. Bir tornavida ve tel fırçayla yapılan bu iş bedavaya yakın olduğu için en başta gelmeli.

Şase (topraklama) kablosu

Aküden çıkan akımın devreyi tamamlaması için motor bloğuna sağlam bir topraklama üzerinden dönmesi gerekir; sanayide buna "şase alma" denir. Aküden motora giden o kalın siyah kablo paslanır ya da gevşerse, akü dolu ve marş motoru sağlam olsa bile marş dönmez veya cılız döner. Ölçümde hem akünün hem marş motorunun sağlam çıktığı o kafa karıştırıcı vakaların sık sebebi budur. Şase kablosunu temizlemek ya da yenilemek, marş motoru değiştirmenin yanında devede kulak.

Marş rölesi

Röle, aküden marş motoruna giden büyük akımı ileten anahtar gibidir. Marşa basınca tık gelip marş motoru dönmüyorsa röle bozuk ya da soketi gevşek olabilir; motor sapasağlam olduğu halde güç alamaz. Ucuz bir parçadır ve marş motorundan önce elenmesi gereken bir adımdır.

Kontak anahtarı / immobilizer

Immobilizerli araçlarda bozuk bir anahtar ya da aracı tanımayan immo beyni marş devresini hiç uyandırmaz. Kontak çevrilince tam sessizlik olur, çoğu zaman panelde immo veya anahtar ikazı yanar. Burada marş motorunun konuyla ilgisi yok. Şunu da karıştırmayın: direksiyon kilidi takılıp anahtarın dönmemesi immobilizerden ayrı bir şeydir, neredeyse her araçta olan mekanik bir kilittir; direksiyonu sağa-sola oynatıp anahtarı çevirmek çoğu zaman açar.

Otomatikte P/N güvenlik switch'i ve fren switch'i

Yalnız otomatik şanzımanlılarda geçerli, ama en çok gözden kaçan sebep bu. Otomatik araçta marş motoru sadece vites P (Park) veya N (Boş) konumundayken devreye girer; vites konum sensörü (range switch) arızalanırsa kol görünürde P'de olsa da marş basmaz. Aynı şekilde otomatikte marş için frene basmak gerektiğinden, fren switch'i bozuksa sistem bunu görmez ve marş vermez. Sık anlatılan bir tablo: otomatik araçta vites P'deyken marşa basınca panelde kırmızı akü ışığı yanıyor, araç susuyor; kol N'e alınınca hemen çalışıyor. Böyle bir durumda servis "marş motoru" deyip pahalı bir parça önerebilir, oysa gerçek sorun çok daha ucuz olan vites konum switch'idir. Otomatik araç sahibiyseniz marş motoru almadan önce bu switch'i mutlaka kontrol ettirin.

Sigorta

Marş otomatiğine akım gönderen sigorta atmışsa marş devresi hiç enerji almaz ve tam sessizlik olur. Bakması dakika süren, en ucuz kontrollerden biri; atlanmaması yeter.

Buradaki işlerin çoğu ya bedava ya da ufak bir parçayla kapanır. Marş motoru siparişi ancak hepsini eledikten sonra gelmeli. Sadece tık veren, "komple marş motoru gidecek" sanılan araçların bir kısmı tek başına selenoid ya da röle değişimiyle düzeliyor; bu da "tık sesi = mutlaka komple marş motoru" varsayımını tek başına çürütmeye yeter.

Çıkma marş motoru alırken neye bakılır

Diyelim ki gerçekten marş motoru bitti ve çıkma bir tane alıyorsunuz. Parçayı körü körüne takmak yerine, alırken ve takmadan önce elle yapabileceğiniz somut kontroller var.

Pinyon (bendiks) dişlisi

Pinyon dişli, motor volanının dişlisine geçip motoru çevirir. Bu dişte aşınma, çatlak ya da kırık var mı diye gözle bakın. Aşınmış ya da kırık dişli motoru düzgün çeviremez; üstüne bir de aracınızın volan dişlisine zarar verir. İlan fotoğrafında pinyon çoğu zaman net görünmez, o yüzden parçayı elden görürken bu dişliyi mutlaka çevirip inceleyin.

Bendiks kavramasının tek yön testi

Bendiks kavraması tek yönlü çalışmalı: dişliyi bir yönde çevirince serbest dönmeli, ters yönde çevirince kilitlenmeli. İki yönde de serbest dönüyor ya da iki yönde de kilitliyse kavrama bitmiştir. Bu mekanizma, motor çalışınca marş motorunun volana zarar vermeden ayrılmasını sağlar; bozulursa hem marş motoru hem volan hasar görür. Satın almadan önce elle yapılan, basit ama değerli bir test.

Tezgahta (bench) akü ile deneme

En sağlam kabul testi, marş motorunu araca takmadan tezgahta bir aküyle çalıştırmaktır. O sırada yüklü ve yüksüz çektiği akım ölçülür, ürettiği tork ve kavramanın durumu görülür. Sadece gözle bakmak sargının ve kömürlerin içini ya da gerçek çekiş gücünü göstermez; akım ölçümü içteki yanığı ya da kısa devreyi ortaya çıkarır. İşini ciddiye alan bir çıkmacı bu testi yapar; yaptırabiliyorsanız çıkma marş motorunda içiniz en çok bununla rahat eder.

Yanık kokusu ve ısınma izi

Parçadan yanık kokusu geliyorsa ya da üstünde aşırı ısınma izi varsa iç sargılar hasar görmüş olabilir. Bu, bedavaya bir eleme kriteridir: koku ve ısı izi olan parçadan uzak durmak en akıllısı.

Volan dişlisiyle karşılıklı aşınma

Pinyon dişli ile volanın dişlisi birlikte çalışır, birlikte aşınır. Volan dişlisindeki bozukluk marş motorunun bendiksini zorlar; tersine, aşınmış bir marş dişlisi de volanı yer. Buradan alıcıya çıkan not şu: söktüğünüz eski marş motorunun dişlisi gözle görülür şekilde aşınmış ya da kırıksa, aracınızdaki volan dişlisinin de kontrol edilmesi gerekebilir. Yalnız marş motorunu değiştirmek sorunu bitirmeyebilir.

Hangi marş motoru aracınıza uyar?

"Aynı modele uyar" mantığı marş motorunda yanıltıcı olabilir, çünkü aynı model araç farklı motor ve şanzımanlarla satılmıştır. Doğru parça için genelde marka, motor tipi ve hacmi, şanzıman ve kasa bilgisi birlikte gerekir. Aynı gövdeye farklı motor takılmışsa marş motoru da değişebilir.

Bir ayrım şanzıman tarafında. Marş motorunun devreye giriş mantığı otomatikte P/N konumuna, manuelde debriyaj pedalına bağlıdır; yani güvenlik switch'i devresi ve bağlantı noktaları şanzıman tipine göre değişebilir. Bu genel bir bilgi, tek başına marka-model uyumu için yetmez, ama manuel ve otomatik ayrımını hafife almamak gerektiğini gösterir.

En kritik fiziksel uyum ise diş sayısı ve güç. Marş motorları farklı diş sayısı ve güçte üretilir; pinyon diş sayısı aracın volan dişlisiyle bire bir tutmak zorundadır. Aynı kasada daha büyük hacimli ya da dizel bir versiyon varsa, o motorun marşının gücü ve diş sayısı da farklı olabilir. Sayı ezberlemeyin, mantığı tutun: "aynı marka aynı model" yetmez, diş sayısı ve bağlantı da tutmalı.

Bütün bu değişkenler yüzünden uyumu, ilan başlığındaki "şu modele uyar" ibaresine değil, aracınızın şasi numarasından doğrulamaya güvenin; nedenini şasi numarası ile parça uyumu yazısında anlattık. Satıcıya marka, model, üretim yılı, motor tipi/hacmi ve şanzımanı net verin; bu bilgileri vermeden doğru marş motorunu bulmak kumar olur.

Komple değişmesin: kömür, selenoid, yoksa revizyon mu?

Marş motoru "ya komple sağlam ya çöp" olan bir parça değil; tamir edilebilen alt parçalardan oluşur. Yani her arızada komple değişim gerekmez.

En sık ve en ucuz iş, kömür (fırça) değişimidir. Marş sisteminde en çok karşılaşılan arızalardan biri kömürlerin bitmesidir; bu durumda yalnız kömürler değişir, komple parça almaya gerek kalmaz. Sanayide "marş almıyorsa kömürü bitmiştir" lafını boşuna söylemezler.

Gövde ve sargılar sağlamsa revizyon (tamir), çoğu zaman komple yeni parçadan mantıklıdır; orijinal gövde ve sargı kullanıldığı için sonuç güvenilir olur. Komple değişim ancak gövdede çatlak veya sargıda tamir edilemez bir hasar varsa gündeme gelir.

Selenoid, yani halk arasında "marş otomatiği", çoğu zaman tek başına değişebilen bir alt parçadır; ısınmayla bozulmuş bir selenoid sökülüp yenisiyle değiştirilerek sorun kapanabilir. Bu, yukarıdaki otomatik vites vakasıyla da örtüşür: sorun her zaman komple marş motoru değil, çoğu kez küçük bir parçadır.

Pratik karar şöyle çıkıyor: kömür bitmişse kömür, selenoid arızalıysa selenoid, gövde ve sargı sağlamsa revizyon en akıllısı. Komple çıkma ya da sıfır parça, ancak gövde/sargı gerçekten hasarlıysa gerekir. Çıkma bir marş motorunda da aynı sıra geçerli: gövdesi ve sargısı sağlam, kömürü ve selenoidi elden geçmiş bir parça, körü körüne sıfır almaktan çoğu zaman daha akıllıcadır.

Marş motorunda yaygın yanlışlar

"Marş motoru tamir edilmez, direkt değişir." Doğru değil. Marş motoru tamir edilebilen bir parçadır; en sık görülen kömür bitmesinde yalnız kömürler değişir. Akü kablosunun çıkması, rölenin bozulması, kutup başının gevşemesi de hemen giderilebilecek şeylerdir. "Marş sorunu = komple parça" refleksi çoğu zaman gereksiz masraf demektir.

"Tık sesi geliyorsa akü sağlamdır, sorun kesin marş motorundadır." Bu da doğru değil. Tık; zayıf aküden de, gevşek/oksitli bağlantıdan da, marş motoru veya selenoidden de gelir. Hızlı ardışık tıklamalar ise çoğunlukla akü veya temassız bağlantıyı işaret eder. Yani tık, tek başına marş motorunu mahkum etmez.

"Marş motoruna vurunca / sopayla tıklatınca çalışıyor, demek ki iş görür." Sanayide bilinen bir hiledir: marş motoruna hafifçe vurmak, yorgun içindeki bir parçayı bir anlığına yerinden oynatır. Yol kenarında bir kez sizi kurtarabilir, ama bu bir çözüm değil, arızanın kendini ele vermesidir. "Vurunca çalışıyor" diyen bir marş motoru, aslında "beni yenile" diyor demektir.

"Marş zayıf, iterek (bump start) çalıştırayım." Bu yol önerilmez; şanzımana ve aktarma organlarına zarar verebilir. Doğrusu, aracı gerekiyorsa çekiciyle servise götürmektir.

Marş ve akü, aracın güvenli çalışmasının bir parçası. Teşhisten emin değilseniz ve elektrik ölçümü yapamıyorsanız, parça değiştirmeden önce güvendiğiniz bir oto elektrikçide baktırmak en doğrusu. Aradığınız marş motorunu bulmak isterseniz çıkma marş motoru kategorisine göz atın; bulamazsanız parça talebi bırakın, şasi numaranıza göre doğrusunu bulur, kargodan önce videosuyla gösteririz.